يَا فَاطِمَةُ اشْفَعِي لِي فِي الْجَنَّةِ فَإِنَّ لَكِ عِنْدَ اللَّهِ شَأْنا مِنَ الشَّأْنِ ...
صفحه اصلی > دفتر امور مشاوره > سبک زندگی اسلامی > سبک زندگی اسلامی > سیره تربیتی امام حسن مجتبی علیه السلام 

آغاز سخن

بشر ازدیرباز در آرزوی ساختن جامعه ای مترقی، سالم و به دور از انحراف بوده است و این مهم زمانی میسر می شود که افراد جامعه از نظر جسم، روح و عقل سالم باشند. وظیفه تربیت این است که سلامت روانی افراد را حفظ کند و وجدان آنها را برای داشتن احساس و شعور تغذیه کند و میان فرد و محیط، هماهنگی و تناسب ایجاد نماید . تربیت می خواهد فرد را طوری پرورش دهد که نه تنها بتواند خودش به سوی کامیابی گام بردارد بلکه در پیشرفت جامعه هم سهیم باشد.

 بدیهی است تنها مرجع ارائه  دهنده روش کامل و سالم تربیتی برای دستیابی انسان به سعادت حقیقی و زندگی جاودانه و نزدیکی به مقام قرب الهی، الگو گرفتن از اسوه های حقیقی دین اسلام و پیشوایان می باشد.

در این نوشتاربه بررسی سیره تربیتی امام حسن(ع) می پردازیم. امید است بتوانیم با بهره مندی از راه و روش آن امام همام، به تربیت اسلامی دست یابیم.

 

ضرورت تربیت

روانشناسان بر این موضوع تأکید دارند که  برای داشتن یک فرزند سالم باید همان قدر که به تغذیه و بهداشت روانی فرزندانمان توجه می کنیم، باید به شرایط روانی و مسائل عاطفی وی هم توجه کنیم و این موضوع دقیقا با این حدیث از  امام حسن(ع) مطابقت دارد که می فرمایند:

عجبت لمن یتفكر فی ماكوله كیف لا یتفكر فی معقوله، فیجنب بطنه ما یؤذیه و یودع صدره ما یردیه

تعجب می‏ كنم از فردی كه در غذای جسمانی خود فكر می‏ كند (كه سالم و بهداشتی باشد)

اما در غذای روح و جان خویش نمی‏ اندیشد،

در نتیجه شكم خود را از غذاهای زیان بخش حفظ می‏ كند

ولی سینه‏ اش را در مقابل آن چه آن را پست می‏گرداند رها می‏ كند

 

این تنها نمونه ای کوچک ازسیره تربیتی امام حسن(ع) می باشد . سیره تربیتی ایشان را می توان در دوبخش عوامل تربیت  و شیوه های تربیت مورد بررسی قرار داد.

 

بخش اول: عوامل تربیت

الف: خانه و خانواده

 از نظر اسلام خانواده به عنوان  کانون مقدسی که به واسطه پیوند محبت آمیز ازدواج دو انسان شکل می گیرد و یکی از اهداف اساسی آن ساختن نسل سالم و صالح است، در تربیت فرزندانی سرباز یا سربار جامعه نقش مهمی ایفا می کند. روانشناسان اجتماعی نیز، خانواده را یكی از پاسداران آثار تمدن می‏ دانند.

از منظر امام حسن مجتبى(ع) پدر و مادر در شكل‏گيرى شخصيت فرزندان اساسى‏ترين نقش را دارند به اين جهت آن حضرت به مردى كه در مورد خواستگاران دخترش از آن حضرت نظرخواهى می كرد، به نقش پدر آينده و مدير خانواده اشاره كرده و فرمود:

 

« براى همسرى دخترت مردى با تقوا و مؤمن برگزين، زيرا اگر او دختر ترا دوست بدارد

وى را احترام خواهد كرد و اگر خوشايند او نباشد به وى ظلم نمی كند »

 

همچنين آن گرامى به اهمّيت نقش مادر پرداخته و هنگامى كه با معاويه مناظره می ‏كرد در مورد يكى از علل انحراف معاويه از محور حق و انحطاط اخلاقى وى از نقش مادرش هند ياد كرده و گفت: معاويه! چون مادر تو «هند» است و مادر بزرگت «نثيله» می باشد و تو در دامن چنين زنان فرومايه و پست پرورش يافته‏اى،  اين گونه اعمال زشت از تو سر مى‏زند و سعادت ما اهل بيت پيامبر(ص) در اثر تربيت در دامن مادرانى پاك و پارسا همچون خديجه و فاطمه مى‏باشد.بر این اساس ایمان و اخلاق و الدین كه دو ركن مهم خانواده هستند شرط اساسی در نیل به اهداف بلند تربیت می‏باشد.

البته علوم جدید و علم روانشناسی  نیز بر تاثیر شرایط روحی مادرو پدردر احوالات آتی فرزند واقف گشته اند و حتی عواملی نظیر استرس های مادر در دوران بارداری را بر خلق و خوی فرزند دخیل می دانند.

 

ب: دوستان

بعد از خانواده دوستان و هم بازی‏ها و هم كلاسی‏های یك كودك می‏ توانند به عنوان یك عامل محیطی در تربیت و خلق و خوی او تاثیرگذار باشند. كودك و نوجوان گرایش زیادی به دوستان هم سن و سال خود دارد و بدون تردید این همنشینی و هم‏گرایی دوستان در یكدیگر موثر خواهد بود. البته معاشرت با دوستان صمیمی یك نیاز طبیعی است و لذت بخش‏ترین ساعات زندگی برای یك كودك و نوجوان لحظاتی است كه با دوستان سپری می‏ كند.

پیشوایان معصوم ما ضمن بیان اثرهای مثبت و منفی رفاقت و همنشینی، پیروان خود را به مصاحبت با افراد شایسته سوق داده‏ اند.

حضرت مجتبی علیه السلام در این رابطه به فرزندش می‏فرماید:

 

یا بنی لا تواخ احدا حتی تعرف موارده و مصادره فاذا استنبطت الخبرة

و رضیت العشرة فآخه علی اقالة العثرة و المواساة فی العسرة

 

فرزندم! با هیچ كس دوستی نكن مگر این كه از رفت و آمد (و خصوصیات روحی واخلاقی)

او آگاه گردی، هنگامی كه دقیقا بررسی نمودی و معاشرت با او را برگزیدی،

آنگاه با او براساس گذشت و چشم پوشی از لغزش‏ها و یاری كردن در سختی‏ها دوستی كن

 

ج - تشكُلها و محافل اجتماعی

انسان با رفت و آمد به مجالس و محافل، تحت تاثیر رفتارها و حركات شركت كنندگان در آن‏ها قرار می‏ گیرد.

امام حسن مجتبی علیه السلام در سخنی هم به اصل تاثیر مجالس اجتماعی اشاره دارد و هم به شركت در محافل سالم و مفید توصیه و ترغیب می‏ فرماید، آن جا كه می‏ فرماید:

 

من ادام الاختلاف الی المسجد اصاب احدی ثمان: آیة محكمة و اخا مستفادا

و علما مستطرفا و رحمة منتظرة و كلمة تدله علی الهدی او ترده عن ردی

هر كس پیوسته به مساجد برود یكی از هشت‏ بهره را خواهد برد:

آیه و نشانه‏ای محكم، برادری سودمند، علمی نو، رحمتی مورد انتظار،

سخنانی كه او را به راه راست هدایت می‏كند و یا سخنی كه او را از هلاكت می‏ رهاند

 

بخش دوم: شیوه‏های تربیت

1 -استفاده از حس كمال جویی

كودكان و نوجوانان فطرتا كمالات و صفات زیبای انسانی را دوست دارند. مربی می‏تواند از طریق ارضأ صحیح تفوق خواهی، متربیان خود را به سوی اهداف مورد نظر خویش هدایت كند، و آنان را با دلگرمی و نشاط به كسب كمالات وادار سازد. امام مجتبی علیه السلام روزی فرزندان خود و فرزندان برادر خود را دعوت كرده و به آنان فرمود: همه شما كودكان اجتماع امروز هستید و امید می‏رود كه بزرگان جامعه فردا باشید، دانش بیاموزید و در كسب علم كوشش كنید، هر كدام كه نمی‏توانید در مجلس درس مطالب استاد را حفظ كنید آن‏ها را بنویسید و نوشته‏ها را در منزل نگهداری نمایید تا در موقع لزوم مراجعه كنید.

آن حضرت با این روش صحیح تربیتی فرزندان را به كسب دانش و درس خواندن ترغیب و تشویق می‏كند و آنان به این طریق با عشق و علاقه به دنبال كسب دانش و سایر كمالات بشری می‏روند و در این شیوه، نیازی به تهدید و مجازات نیست.

 

2. معرفی اسوه‏های تربیت

كودك و نوجوان فطرتا به دنبال الگو می‏ گردد و این خواسته درونی او در حس تقلید وی جلوه می‏ كند.

والدین و مربیان باید با معرفی الگوهای صحیح، حس تقلید او را جهت دهند. آن چه در این میان اهمیت ویژه دارد شناساندن الگوهای راستین و نمونه‏ های كامل در به وجود آوردن صفات پسندیده در نهاد فرزندان است. این شیوه در قرآن كریم فراوان دیده می‏ شود. قرآن كریم با معرفی الگوهای كامل و بی عیب و نقص، در آموزش خوبی‏ ها و كمالات و فضائل انسانی بهره می‏ گیرد. حضرت مجتبی علیه السلام نیز به پیروی از قرآن در سیره تربیتی خویش این روش را دنبال می ‏كند.

آن حضرت بعد از شهادت علی علیه السلام خطابه بلیغی ایراد كرد و در ضمن آن به معرفی شخصیت ممتاز علی علیه السلام پرداخته و می‏ فرماید:

ای مردم! در این شب مردی از دنیا رفت كه در هیچ كار نیكی، پیشینیان بر او سبقت نگرفتند و بندگان خدا در هیچ سعادتی نمی‏ توانند به او برسند، او به همراه پیامبر صلی الله علیه و آله جهاد می‏ كرد و جان خود را فدای او می‏ نمود.

آن گاه با شمردن صفات دیگر امیرمؤمنان علیه السلام او را به عنوان امام و الگوی مردم مطرح می‏ كند. 

 

3. ایجاد خودباوری و عزت نفس در كودكان

به وجود آوردن خودباوری و عزت نفس در كودكان، آن ها را در زندگی آینده موفق‏ تر خواهد نمود. این صفت زیبا را می‏ توان از همان دوران كودكی و با شیوه‏ های مختلف در او پرورش داد. برخی از آن شیوه‏ ها عبارتند از:

 

یك) احترام به كودك

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بارها امام حسن و امام حسین علیه السلام را در ایام كودكی احترام می‏ نمود. روزی پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله نشسته بود كه آن دو كودك وارد شدند، پیامبر به احترام آن‏ها از جای برخواسته و به انتظار ایستاد، لحظاتی طول كشید، آن‏ها نرسیدند. رسول اكرم صلی الله علیه و آله به طرف كودكان پیش رفت و از آنان استقبال نمود، بغل باز كرد و هر دو را بر دوش خود سوار نمود و به راه افتاد و به آنان فرمود: فرزندان عزیز، مركب شما چه خوب مركبی است و شما چه سواران خوبی هستید.

در روایت دیگری عبدالله بن عباس می‏ گوید: با پیامبر صلی الله علیه و آله به خانه فاطمه علیها السلام رفتیم. حسن علیه السلام (كه كودكی بیش نبود) صورتش را شسته و تمیز و پاكیزه از منزل بیرون آمد. رسول خدا صلی الله علیه و آله حسن علیه السلام را در آغوش گرفته و بوسید و سپس فرمود: «این پسر من آقاست.

 

دو) همبازی شدن با او

كودكان و نوجوانان از بازی و ورزش لذت می‏ برند و به این وسیله ضمن آشنایی بیشتر با جهانی كه در آن زندگی می‏ كنند رشد یافته و در عین حال فرصت‏های خوبی را برای بیان احساسات و عواطف خود می‏ یابند. همبازی شدن والدین و بزرگترها با آنان در ایجاد خودباوری در وجود‌شان نقش مهمی دارد. ابورافع یكی از یاران پیامبر صلی الله علیه و آله روزی با امام حسن علیه السلام كه كودك خردسالی بود، همبازی شد. آنان روی قرار دوش گرفتن از همدیگر بازی می‏ كردند. هنگامی كه نوبت‏ سواری به ابورافع می‏ رسید، حضرت مجتبی علیه السلام به او می‏ فرمود: عجب دارم از تو كه می‏خواهی بر دوش كسی سوار شوی كه پیامبر صلی الله علیه و آله او را بر دوش خود سوار می‏ كند. وقتی نوبت‏ سواری امام حسن علیه السلام می‏ شد، ابورافع می‏ گفت: همانطوری كه تو به من سواری ندادی من هم تو را سوار نمی ‏كنم. حضرت به او فرمود: آیا میل نداری كسی را كه پیامبر صلی الله علیه و آله بر دوش خود می‏ نشاند بر دوشت‏ سوار كنی؟ ناچار ابورافع طفل را بر دوش خود سوار می‏ كرد.

شخصیت روحی این كودك از خلال گفتار و كیفیت استدلالش پیداست. طفلی را كه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در آغوش خود پرورش داده و شخصیت روانی او را احیأ نموده است، بزرگی خود را باور دارد و هرگز با ذلت و زبونی سخن نمی‏گوید. 

 

سه) انتخاب نام زیبا برای كودك

نام كودك نقش مهمی در شخصیت او ایفا می‏ كند. باید برای طفل نامی را انتخاب كرد كه بعدها به خاطر آن مورد استهزأ و تحقیر قرار نگیرد و در آینده احساس حقارت نكند. نامی كه یادآور وابستگی او به خداوند متعال بوده و نشانگر فرهنگ و مكتب او باشد. سیره عملی امام مجتبی علیه السلام در نامگذاری فرزندان خویش گواه روشنی بر توجه آن حضرت به این مهم می ‏باشد. نام فرزندان پسر آن حضرت عبارتند از: حسن، زید، قاسم، عمرو، عبدالله، عبدالرحمن، حسین، طلحه و نام فرزندان دختر او عبارتند از:‌ ام الحسن،‌ ام الحسین، فاطمه،‌ ام عبدالله،‌ ام سلمه، رقیه. 

 

چهار) مشورت با فرزندان

یكی از شیوه‏های شخصیت دادن به فرزندان، مشورت كردن با آن‏هاست. امام مجتبی علیه السلام ضمن توصیه به این كار پسندیده، با فرزندان خویش در موارد مختلف مشورت می‏كرد و بدین وسیله شخصیت آنان را پرورش داده و در آن‏ها عزت نفس ایجاد می‏نمود.

روزی معاویة بن خدیج ‏به عنوان خواستگار به منزل آن حضرت آمد، حضرت مجتبی علیه السلام به او فرمود:

 

انا قوم لا نزوج نسأنا حتی نستامرهن

ما قومی هستیم كه دختران خود را بدون نظرخواهی و مشورت با خودشان، شوهر نمی‏ دهیم

 

پنج) سلام كردن به كودكان

حضرت مجتبی علیه السلام می‏فرماید: هر كس قبل از سلام كردن به سخن آغاز كند، او را جواب ندهید.

این سخن در مورد معاشرت والدین با كودكان اهمیت ویژه‏ای می‏یابد، زیرا كودكی كه به او سلام داده شود و بدین وسیله از وی احترام نمایند، لیاقت و شایستگی خود را باور می‏ كند و از همان دوران كودكی احساس می‏ كند كه دیگران برای او اهمیت و ارزش قائل هستند.

پیامبر اكرم صلی الله علیه و آله فرمود:

پنج چیز را تا لحظه مرگ ترك نمی‏كنم   یكی از آن‏ها سلام دادن به كودكان است.

 

4. مطابقت رفتار با گفتار

والدین و مربیان اگر به گفته‏ های خویش جامه عمل بپوشانند، بهترین و مؤثرترین و پرثمرترین شیوه را در تربیت‏ به كار گرفته‏ اند و به طور غیر مستقیم و ناخودآگاه متربیان را تحت تاثیر قرار داده‏ اند. پندها و نصیحت‏ های مربیان و والدین زمانی بر فرزندان موثر واقع خواهد شد كه آنان هر یك نمونه‏ ای عملی از آن توصیه باشند و گفتار خویش را با عمل هماهنگ سازند.

حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام یكی از دوستان خود را كه شایسته تمجید آن بزرگوار بود با صفات زیبائی معرفی كرد و در ضمن خصلت‏های پسندیده او می‏ فرمود:

كان لا یقول ما لا یفعل و یفعل ما لا یقول

او آن چه را كه عمل نمی‏ كرد، نمی ‏گفت و كارهایی را كه نگفته بود انجام می‏ داد

 

5. تشویق  

از موفق‏ترین شیوه‏ های تربیتی تشویق و ترغیب افراد است. این شیوه علاوه بر این كه محركی بسیار قوی در تغییر رفتار به سوی اهداف مطلوب تربیتی است در شكوفا سازی و استعدادهای درخشان و نهفته انسانی نقش فوق العاده‏ ای دارد. تجربه نشان داده است كه تشویق مناسب و بجا می‏ تواند نهفته‏ ترین استعدادهای درونی كودكان و نوجوانان را زنده كرده و در مرحله پیشرفت و سازندگی قرار دهد و آنان را در رسیدن به اهداف مهم و حیاتی و كمالات قوی دل و استوار سازد. نقل دو روایت از امام حسن(ع) اهمیت به نقش تشویق را در سیره آن بزرگوار روشن می‏ كند:

الف) انس بن مالك می‏گوید: یكی از كنیزان امام حسن(ع) شاخه گلی را به حضور آن حضرت هدیه نمود، امام حسن(ع) آن شاخه گل را با كمال میل پذیرفته و به او فرمود: تو را در راه خدا آزاد كردم. من به عنوان اعتراض گفتم: در مقابل اهداء یك شاخه گل او را آزاد كردی؟ امام فرمود: خداوند در قرآن به ما چنین یاد داده و فرموده است: اذا حیّیتم بتحیّةٍ فحیّوا باحسن منها؛ هرگاه كسی به شما تحیت گوید پاسخ آن را بهتر از آن بدهید. سپس فرمود: پاسخ بهتر همان آزاد كردن اوست.

ب) روزی آن حضرت غلام جوانی را دید كه ظرف غذائی در پیش دارد او لقمه‏ای از آن می‏خورد و لقمه دیگر را به سگی كه نزدیك او نشسته بود می‏داد. امام حسن(ع)  پرسید: چرا چنین می‏كنی؟ پسر نوجوان پاسخ داد: من خجالت می‏كشم كه خودم غذا بخورم و این سگ گرسنه بماند. حضرت مجتبی(ع) خواست كه به این غلام مهربان پاداشی نیكو عنایت كند به این جهت او را به خاطر این عمل نیك، از مولایش خرید و آزاد كرد و باغی را كه در آن كار می‏كرد خریده و به او بخشید.

 

6. ورزش و تفریح

در امر تربیت توجه به شادی سالم و روحیه‌ بخش و حركات نشاط آفرین جایگاه ویژه دارد. چرا كه تفریح و ورزش كودكان و نوجوانان را پرتوان، فعال و نیرومند می‏ سازد و افرادی كه با نشاط باشند آموزه‏ های اخلاقی و كمالات را بهتر می‏ پذیرند. اساساً تربیت یافتگان مكتب حیات بخش اسلام باید شاداب و روحیه‏ های قوی داشته باشند. امام مجتبی(ع) یكی از ویژگی‏ های مؤمنین را پرنشاط بودن آنان می ‏داند و می‏ فرماید: از ویژگی‏های انسانهای با ایمان، شادی و نشاط داشتن در مسیر هدایت و خودداری از شهوات است.

این روحیه در والدین و كسانی كه امر تربیت را به عهده دارند به مراتب باید بیشتر رعایت شود، زیرا كودكان دوست دارند شاد و خندان باشند و از والدین و معلمان عبوس و گرفته در رنج و عذابند.

 

چون وانمی‏كنی گرهی خود گره نباش  /  ابرو گشاده باش چو دستت گشاده نیست

 

برای تربیت فرزندانی پرنشاط و دارای روح و جسمی سالم شایسته است كه مربیان و والدین خود از چنین صفاتی برخوردار باشند. در این زمینه نباید از نقش ورزش غافل بود. در سیره امام حسن(ع) ورزش از روش‏های تفریح، سرگرمی و تقویت جسم و روح و بالاخره از عوامل رشد و تربیت محسوب می‏ شود آن حضرت ضمن شركت در ورزشهای تربیتی و تفریحی از پرورش روحی و معنوی نیز غافل نبود. عاصم بن ضمره می‏ گوید: روزی به همراه حسن بن علی(ع) برای گردش و تفریح به ساحل فرات رفته بودیم، عصر آن روز در حالی كه روزه بودیم آب صاف و زلال فرات، روی سنگ‏ها و شن‏ها موج می‏زد و تمام اشیاء داخل آب در مقابل چشمان ما خودنمایی می‏ كردند. حسن بن علی(ع) گفت: اگر لباس شنا داشتم داخل آب می‏ شدم و آب تنی می‏كردم. گفتم: من دارم و آن را در اختیار شما می‏ گذارم. فرمود: پس خودت چه می‏پوشی؟ گفتم: من همین طوری به داخل آب می‏روم. فرمود: این همان كاری است كه من اصلاً دوست ندارم و خوشم نمی‏آید. از رسول خدا(ص) شنیدم كه می‏ فرمود: در داخل آب موجودات زنده‏ای است كه باید از آن‏ها شرم كنید و به احترام آنان بدون پوشش مناسب به داخل آب نروید.

امیداست با بهره گیری ازاین دریای ناب  نه تنها فرزندانی صالح و سالم به جامعه تحویل دهیم بلکه خود نیز در جهت دستیابی به تربیت اسلامی بکوشیم تا الگویی شایسته برای فرزندانمان باشیم.

 نویسنده: عفت یاسی  کارشناس ارشد روانشناسی و دبیر آموزش و پرورش

منابع:

اسلام و تعلیم و تربیت، بخش اول، محمد باقر حجتی،

تربیت در سیره و سخن امام مجتبی )ع)   عبد الکریم تبریزی ،

 سیره تربیتی امام حسن(ع)   

امام حسن (ع) و آموزه‏های تربیتی، حجت ‏الاسلام عبدالكریم پاك‏نیا - مجلات پاسدار اسلام - شماره 279و280

 منبع: تبیان زنجان